Dienstplicht of geweten – wie wint de morele strijd?
18 februari 2026
Door: Joëlle Versluis
Nederlandse burgers ontvangen in het jaar dat zij zeventien jaar worden een brief van de overheid over de inschrijving voor de dienstplicht. Hoewel de dienstplicht formeel bestaat, is er op dit moment geen actieve opkomstplicht. Deze is opgeschort. De opschorting kan echter bij koninklijk besluit – na voorlegging aan de Eerste en Tweede Kamer – worden beëindigd. Reactivering van het dienstplichtstelsel geldt als ultimum remedium, maar wat als het geweten zich verzet tegen de dienstplicht?
In deze blog zetten wij de juridische kaders uiteen in het kader van het militaire (ambtenaren)recht en de mogelijkheid van vrijstelling wegens ernstige gewetensbezwaren.
Het wettelijke kader: dienstplicht en opschorting
De dienstplicht is geregeld in de Kaderwet Dienstplicht. Hoewel iedereen die is ingeschreven formeel dienstplichtig is, geldt momenteel een opschorting van de opkomstplicht. Dat betekent dat u niet wordt opgeroepen voor werkelijke dienst.
De wet voorziet – indien de dienstplicht wordt geactiveerd – in mogelijkheden tot uitstel, ontheffing en vrijstelling van werkelijke dienst. Vrijstellingsgronden kunnen bijvoorbeeld zijn het kostwinnerschap, het bekleden van een geestelijk ambt of opleiding daartoe en/of broeder- of zusterdienst.
Deze gronden zien op vrijstelling van de werkelijke militaire dienst. In veel situaties bieden deze mogelijkheden echter geen oplossing. Bovendien is de opkomstplicht op dit moment opgeschort.
Vrijstelling wegens ernstige gewetensbezwaren
Voor wie principiële bezwaren heeft tegen militaire dienst, is vooral de Wet gewetensbezwaren militaire dienst van belang. De grondslag hiervoor ligt in artikel 99 van de Grondwet:
“De wet regelt vrijstelling van militaire dienst wegens ernstige gewetensbezwaren.”
De wet omschrijft ernstige gewetensbezwaren als:
“de onoverkomelijke gewetensbezwaren tegen de persoonlijke vervulling van militaire dienst in verband met het gebruik van middelen van geweld waarbij men door dienstvervulling in de Nederlandse krijgsmacht kan worden betrokken.”
Het gaat dus om onoverkomelijke bezwaren tegen betrokkenheid bij geweld. Dat kan betrekking hebben op alle vormen van geweld, specifieke wapens (bijvoorbeeld kernwapens), religieuze overtuigingen en/of diepgewortelde niet-religieuze morele overtuigingen.
Internationale bescherming: artikel 9 EVRM
Ook het Europese recht biedt bescherming. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft geoordeeld dat gewetensbezwaren tegen militaire dienst kunnen vallen onder de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst van artikel 9 EVRM.
In de zaak Bayatyan v. Armenia (7 juli 2011) overwoog het Hof dat verzet tegen militaire dienst onder artikel 9 EVRM kan vallen wanneer sprake is van een ernstig en onoverkomelijk conflict tussen de dienstplicht en iemands diepgewortelde overtuigingen. Dit zal steeds aan de hand van de omstandigheden van het geval beoordeeld moeten worden.
Gesteld kan in ieder geval worden dat het moet gaan om een overtuiging van voldoende ernst en samenhang, het niet slechts een persoonlijke mening betreft en de beoordeling altijd plaatsvindt op basis van de concrete omstandigheden van het geval.
Zowel religieuze als niet-religieuze bezwaren kunnen worden erkend. De toetsing is echter inhoudelijk en individueel. In eerdere praktijk werd sterk gelet op consistentie in motivering en coherentie in levenshouding.
Vervangende dienst
Vrijstelling van militaire dienst betekent niet dat alle verplichtingen vervallen. De wet voorziet bij een vrijstelling in een verplichting tot vervangende dienst. De duur van de vervangende dienst is doorgaans een derde langer dan de werkelijke militaire dienst. Daarbij vinden de werkzaamheden plaats bij overheidsinstellingen of algemeen nut beogende instellingen. Omdat de dienstplicht op dit moment is opgeschort, betekent dit dat de vervangende dienst eveneens is opgeschort.
De aanvraagprocedure
Een verzoek tot vrijstelling wegens ernstige gewetensbezwaren moet worden ingediend bij de Minister van Defensie. Uiteraard dient dit verzoek goed te worden gemotiveerd.
Vragen over uw rechtspositie?
Heeft u een brief ontvangen over de dienstplicht en vraagt u zich af wat dit voor u betekent? Of overweegt u een beroep te doen op ernstige gewetensbezwaren? Als u behoefte heeft aan nadere bijstand en/of advies over de dienstplicht en ernstige gewetensbezwaren, neemt u dan vooral contact op met Joëlle Versluis of één van onze andere advocaten (militair) ambtenarenrecht.
